Tranzicioni ekonomik ne Shqiperi!

Admin Inscrit le : 20 Juin 2008 Messages : 77

Shekulli i kaluar ishte shekulli i ngjarjeve të mëdha në të gjitha fushat sa që me të drejtë mund të themi se është vështirë të gjendet një tjetër që mund të krahasohet me të për nga ndodhitë dhe intensiteti i zhvillimit të tyre. Ai filloi me një ngjarje të paparë deri atëherë-me revolucionin bolshevik dhe u mbyll me fundin e palavdishëm të këtij eksperimenti social të njohur si perandoria sllavo-komuniste. Duke evidentuar këtë veçori, nuk mund të mos theksojmë se ndërmjet marrjes së pushtetit dhe humbjes së tij vihet re një ndryshim i qenësishëm: marrja e pushtetit u krye me dhunë ndërsa dorëzimi i tij u realizua pa dhunë. Ishte fat i madh për njerëzimin që perandoria më e madhe në historinë e tij u shkri si kripa në ujë, pranoi dështimin dhe u detyrua të largohet nga pushteti pa përdorur asnjë revole.

Rrethanat historike e përfshinë edhe vendin tonë në suazat e perandorisë sllavo-komuniste, gjë që nuk mund të kalonte pa pasoja në tërë proceset e mëtejshme ekonomiko-sociale. Pa hyrë në analiza të hollësishme të historisë rreth 50 vjeçare, mund të themi se karakteristika kryesore të këtij pushteti me veçoritë e tij shqiptare dhe me ndikim në proceset e pasuese të tranzicionit ishin:

Së pari, në Shqipëri lufta e klasave -"forca lëvizëse e shoqërisë socialiste", u zhvillua shumë e ashpër dhe ishte radikale;

Së dyti, është fakt tashmë i njohur se Shqipëria kishte avancuar shumë ne ekstremin e majte dhe, pa hezitim, mund të themi se hyri në procesin e kalimit drejt ekonomisë së tregut në kondita të ndryshme në krahasim edhe me vendet e tjera të Europës Qendrore dhe Lindore. Si në asnjë vend tjetër të bllokut ish socialist, në Shqipëri u sanksionua me Kushtetutë ekzistenca vetëm e pronës socialiste si në qytet, ashtu edhe në fshat dhe nuk lejohej jo vetëm prona private, por as aktiviteti privat1. Në tregun e brendshëm shteti përcaktonte nivelin e prodhimit dhe burimet e furnizimit, çmimet e blerjes dhe të shitjes së mallrave, nivelin e pagave, etj. U arrit deri atje sa që u privua edhe fshatari nga mbajtja e një numri të kufizuar bagëtish e pulash për plotësimin e nevojave personale, duke e shndërruar atë në konsumator si në qytet;

Së treti, zbatimi i parimit të "ndërtimit të socializmit duke u mbështetur tërësisht në forcat tona" e futi vendin në një "vet-izolim" të pa pare. Kooperimi prodhues e forma të tjera bashkëkohore të bashkëpunimit ndërmjet shteteve e firmave prodhuese konsideroheshin ideologjikisht të papranueshme dhe politikisht të dëmshme. Marrëdhëniet ekonomike me jashtë ishin kufizuar vetëm në shkëmbime mallrash dhe shërbimesh. Shteti kishte monopolin e tregtisë së jashtme dhe, siç thuhet në nenin 28 të Kushtetutës, në Shqipëri "ndalohet dhënia e koncesioneve, krijimi i shoqërive dhe i institucioneve të tjera ekonomike e financiare të huaja ose të përbashkëta me monopolet dhe me shtetet kapitaliste, borgjeze e revizioniste, si dhe marrja e kredive prej tyre".2 Kur u përcaktua ky
"parim" u anashkalua fakti se, sipas llogaritjeve të bëra, gjatë periudhës 1950-1975 ndihma e huaj ka zënë rreth 48 për qind të vëllimit të investimeve të kryera në vend dhe kjo përbëhej kryesisht nga makineri e pajisje.

Së katërti, rrjedhojë e drejtpërdrejtë e konceptit të "vet-izolimit" ishte edhe mungesa e një shtrese të kualifikuar intelektualësh me njohuri të thella shkencore për ekonominë e tregut. Si në asnjë vend tjetër në Europën Qendrore dhe Lindore, në Shqipëri jo vetëm që nuk ekzistonin elemente të ekonomisë së tregut, por u ndalua edhe njohja e përvojës së vendeve të zhvilluara në organizimin e drejtimin e ekonomisë e të shoqërisë;

Së pesti, niveli i ulët i zhvillimit të forcave prodhuese, i cili ishte rezultat i trashëgimisë
historike, i politikës së ndjekur nga shteti komunist dhe i zgjidhjeve të imponuara prej "aleatëve" të tij;

Së gjashti, vjetrimi teknik dhe nevoja imediate për valutë të huaj. Mundësitë ekonomike dhe politika e ndjekur në Shqipëri në vitet 80-të pothuajse nuk krijoi asnjë shans për kryerjen e investimeve të reja prodhuese. Për rrjedhojë, fillimi i tranzicionit u përball edhe me një vështirësi jo të vogël-me nevojën e ripërtëritjes teknike të atyre degëve, të cilat mundej dhe duhej të mbijetonin në kushtet e ekonomisë së tregut, si industria agro-ushqimore, etj. Kjo nevojë bëhej edhe më akute po të marrim në konsiderate faktin se vendi u hap dhe në çdo produkt duhej të ishte konkurrues, gjë që do të kërkonte edhe përpunimin e një strategjie shkencore të kryerjes së reformave dhe të zhvillimit të vendit;

Së shtati, niveli i ulët i jetesës. Është fakt i pamohueshëm se si rezultat i nivelit të ulët të zhvillimit të forcave prodhuese, niveli i të ardhurave dhe i jetesës në Shqipëri ishte shumë më i ulët se në vendet e tjera të Europës lindore. Një ide të qartë na jep edhe pasqyra e mëposhtme:

Burimi: International Financial Statistics, IMF, Maj 1992, Vol. XLV, Nr.5
International Bank for Reconstruction and Development-World Trade, Socio-economic Time-Series Access and Retrieval
System Version 1,1-July 1990.
Statistical Yearbook of Albania, Tirana 1991, p. 357

Pra, produkti kombëtar bruto për frymë të popullsisë në Shqipëri ishte nga 2,3 deri në 4,5 herë më i vogël se në vendet e tjera të bllokut lindor. Kjo pasqyrohet direkt edhe në konsumin për frymë të
popullsisë të disa produkteve kryesore. Nga krahasimi rezultonte se shqiptari konsumonte mish 5-8
herë më pak se banorët e Europës lindore, sheqer 1,7-2,7 herë më pak, qumësht 1,6-3,6 herë më pak, etj. Niveli i ulët i jetesës ishte arsyeja kryesore e mungesës së depozitave të kursimit nga pjesa më e madhe e popullsisë, e cila konsumonte për të mbajtur frymën gjithçka fitonte. Ky fenomen nuk mund të mos kishte ndikim të rëndësishëm në ecurinë e reformave dhe të politikës që duhej ndjekur;

Së teti, niveli relativisht i lartë i papunësisë. Mungesa e gjatë e investimeve të reja dhe shtesa natyrore relativisht e lartë e popullsisë ishin faktorët kryesorë të rritjes nga viti në vit të papunësisë. Përpjekjet për ta zbutur disi këtë fenomen duke mbajtur me force popullsinë në fshat, nuk bënë gjë tjetër përveç se krijuan edhe atje probleme në rritje në fushën e punësimit. Vlerësohet se në vitin 1990 numri i të pa punëve në forma të ndryshme ishte afro 100 mijë vetë.

Artikulli i Prof. Dr. Lulzim Hanes

_________________
NO COMMENT